Quạt chả Guitar: cách đọc và luyện tay phải

Quạt chả là động tác của tay phải: quét nhiều dây cùng lúc theo nhịp. Tiếng Anh gọi là strumming. Nó không phải một điệu nhạc — mọi điệu bạn nghe, từ nhạc trẻ tới nhạc vàng, đều dựng từ chính động tác này cộng với việc chọn đánh vào những chỗ nào trong ô nhịp.

Bài này lo đúng phần động tác và cách đọc ký hiệu. Khi tay đã đi được, việc chọn mẫu nào cho bài nào là chuyện dễ hơn nhiều.

1. Quạt chả là gì, và không phải là gì

Quạt chả = quét dây bằng tay phải, xuống rồi lên, theo một nhịp đều. Ba thứ hay bị nhầm:

• Không phải là "đánh mạnh". Tiếng to hay nhỏ là do lực và số dây chạm, không phải do quạt hay không quạt.
• Không phải là một điệu. Điệu là mẫu — đánh vào chỗ nào trong ô nhịp, bỏ chỗ nào. Cùng một động tác quạt chả, đổi mẫu là ra điệu khác: mẫu phổ biến nhất trong nhạc Việt là điệu Ballad.
• Không đối lập với rải. Rải là gảy từng dây rời; quạt là quét nhiều dây cùng lúc. Một bản đệm thường dùng cả hai.

Mọi bài tập dưới đây chạy trên một hợp âm — Em hoặc Am, hai thế dễ nhất, thế bấm có trong 15 hợp âm Guitar cơ bản. Tay trái không phải nghĩ, để tay phải được tập một mình.

2. Tay phải đi thế nào

Ba điểm quyết định tiếng quạt nghe được hay thô:

• Cổ tay dẫn, không phải cả cánh tay. Khuỷu tay gần như đứng yên; cổ tay xoay như đang vẩy nước khỏi đầu ngón. Vung cả cánh tay thì ở nhịp chậm vẫn ổn, nhưng không theo kịp khi nhịp nhanh lên.
• Biên độ nhỏ. Đủ để quét qua bộ dây cần đánh, không hơn. Biên độ càng lớn thì đường về càng dài, và chính đường về làm bạn trễ nhịp.
• Vai thả lỏng. Gồng vai là lý do phổ biến nhất khiến tay mỏi sau vài phút.

Dùng móng gảy hay dùng ngón đều được. Ngón cho tiếng mềm hơn và dễ kiểm soát khi mới tập; móng gảy cho tiếng sáng và đều hơn, nhưng dễ vướng dây nếu biên độ còn to.

3. Guồng tay không dừng

Đây là phần quan trọng nhất của bài, và là chỗ gần như người mới nào cũng làm ngược.

Tay phải không đánh từng tiếng rời rạc theo mẫu. Nó đi lên đi xuống liên tục theo nhịp, như một con lắc không bao giờ dừng, và chỉ chạm dây ở những chỗ mẫu cần tiếng. Chỗ mẫu bỏ trống, tay vẫn đi qua — chỉ là đi qua trong không khí.

Hệ quả rất thực tế: muốn bỏ một tiếng thì đừng dừng tay, chỉ cần không chạm dây. Dừng tay là mất mốc, và lần đi tiếp theo gần như chắc chắn trễ.

Bài tập để thấy guồng tay tồn tại độc lập với tiếng đàn:

1. Bật máy đếm nhịp ở 60 BPM. Không cầm đàn hoặc cầm mà không chạm dây.
2. Vung tay xuống ở mỗi tiếng đếm, lên ở giữa hai tiếng. Chỉ nghe tiếng máy đếm nhịp, không có tiếng đàn.
3. Làm một phút. Rồi cho tay chạm dây chỉ ở phách 1, các chỗ còn lại vẫn vung như cũ.

Bước 2 nghe như không làm gì cả. Nó chính là bài tập.

4. Đọc một mẫu quạt chả

Vì tay đi lên xuống đều, chiều quạt không phải lựa chọn tự do: nó do vị trí trong ô nhịp quyết định.

Một ô nhịp 4/4 chia đôi mỗi phách thì có tám chỗ để đánh, đếm là "1 – và – 2 – và – 3 – và – 4 – và":

• Quạt xuống rơi vào phách — bốn tiếng 1, 2, 3, 4.
• Quạt lên rơi vào "và" — bốn tiếng nằm giữa các phách.

Biết luật này thì đọc được mọi mẫu chỉ từ dãy ký hiệu: thấy ký hiệu nằm ở "và" là biết phải quạt lên, không cần ai ghi chú.

Thêm một chuyện làm tiếng nghe tự nhiên hơn hẳn: quạt xuống và quạt lên không quét cùng một bộ dây. Quạt xuống bắt đầu từ dây trầm, quét qua gần hết bộ dây. Quạt lên chỉ cần ba dây cao, và nhẹ hơn. Quạt lên mạnh bằng quạt xuống thì bản đệm nghe như tám tiếng xuống liền nhau.

5. Bốn bậc bài tập

Mỗi bậc chạy trên một hợp âm, 60 BPM, một phút. Lên bậc khi bậc hiện tại chạy được một phút không lệch.

Bậc 1 — xuống đều bốn phách

Chỉ chạm dây ở 1, 2, 3, 4. Giữa các phách tay vẫn đi lên, không chạm. Nghe thì đơn giản, nhưng đây là bậc duy nhất mà bạn có thể nghe ra ngay mình có đều hay không.

Bậc 2 — thêm quạt lên ở "và" của phách 2 và 4

Sáu tiếng mỗi ô nhịp. Đây là bậc đầu tiên có tiếng lên, nên cũng là chỗ đầu tiên nghe ra lỗi "lên mạnh bằng xuống".

Bậc 3 — xuống-lên liên tục tám tiếng

Chạm dây ở cả tám chỗ. Bậc này không khó về tay mà khó về sức: giữ đều tám tiếng trong một phút là bài tập thể lực nhỏ.

Bậc 4 — bỏ một tiếng, tay vẫn đi qua

Từ bậc 3, bỏ tiếng quạt xuống ở phách 3 — nhưng tay vẫn vung xuống đúng chỗ đó, chỉ không chạm dây. Trên hình, đó là vạch chấm nhạt.

Bậc này là bậc quyết định: làm được nghĩa là guồng tay đã tách khỏi mẫu. Từ đây bạn đánh được bất kỳ mẫu nào, vì mọi mẫu chẳng qua là chọn chỗ nào chạm dây.

Cách tự kiểm: nhờ người khác nghe, hoặc thu lại. Nếu người nghe không chỉ ra được chỗ bạn bỏ tiếng thì bạn làm đúng; nếu họ nghe thấy một chỗ "hẫng" thì tay bạn đang dừng chứ không phải đang đi qua.

6. Bốn lỗi thường gặp

• Vung cả cánh tay. Ở 60 BPM thì không sao; lên 100 BPM là không theo kịp. Sửa sớm, vì càng tập lâu càng khó đổi.
• Dừng tay ở tiếng bỏ. Lỗi nặng nhất, và là lý do bậc 4 tồn tại.
• Quạt lên mạnh bằng quạt xuống. Bản đệm mất hẳn cảm giác nhịp, nghe như tám tiếng giống nhau.
• Tập không có nhịp. Tập chay thì bạn chỉ luyện lại đúng chỗ sai của mình, và chỗ sai đó thường là chậm dần ở cuối ô nhịp. Mở máy đếm nhịp ở 60 BPM rồi mới tập.

Khi bốn bậc đã chạy được, bước tiếp theo là ghép tay phải với tay trái đang đổi hợp âm — thứ tự học và các mốc nằm ở lộ trình guitar đệm hát 30 ngày. Nếu chỗ vấp của bạn là đổi hợp âm chứ không phải tay phải, đọc cách chuyển hợp âm nhanh và mượt trước.

Câu hỏi thường gặp

Quạt chả và strumming có phải một không?

Đúng, chỉ là hai tên gọi. "Strumming" là từ tiếng Anh cho động tác quét nhiều dây bằng tay phải; "quạt chả" là cách gọi quen thuộc trong tiếng Việt. Không có khác biệt kỹ thuật nào giữa hai từ.

Nên dùng móng gảy hay dùng ngón?

Cả hai đều đúng. Ngón cho tiếng mềm, dễ kiểm soát lực khi mới tập, và không sợ rơi. Móng gảy cho tiếng sáng, đều hơn và đỡ mỏi khi quạt lâu, nhưng khi biên độ còn to thì dễ vướng dây. Người mới nên tập ngón trước cho quen guồng, rồi thử móng gảy sau.

Vì sao quạt lên nghe xấu hơn quạt xuống?

Thường vì quạt lên đang quét quá nhiều dây và quá mạnh. Quạt lên chỉ cần ba dây cao và nhẹ hơn quạt xuống — nó là tiếng đệm xen vào, không phải tiếng chính. Nếu vẫn thấy thô thì giảm biên độ và để cổ tay mềm hơn.

Tay phải mỏi sau vài phút thì làm sao?

Kiểm ba chỗ theo thứ tự: vai có đang gồng không, cổ tay có cứng không, biên độ có quá to không. Quạt chả gần như không tốn sức nếu cổ tay dẫn. Mỏi nhanh gần như luôn là dấu hiệu đang dùng cả cánh tay.

Nên tập quạt chả trước hay tập chuyển hợp âm trước?

Tập xen kẽ, nhưng tách riêng từng tay. Mỗi buổi dành vài phút cho tay phải trên một hợp âm, vài phút cho tay trái đổi hợp âm không cần đúng mẫu. Ghép hai việc khi mỗi việc đã tự chạy — ghép quá sớm thì cả hai cùng chậm.