Vòng I–V–vi–IV: hiểu bậc và đổi giọng

Nhiều người tập xong hai vòng hợp âm rồi mới nhận ra chúng là một: C – G – Am – F và G – D – Em – C đi giống hệt nhau, chỉ khác độ cao. Cái tên chung của chúng là vòng 1 5 6 4 — viết đúng theo nhạc lý là I–V–vi–IV.

Hiểu cách đánh số này thì bạn không học từng vòng một nữa. Bạn học một công thức rồi dựng nó ra ở bất kỳ giọng nào, kể cả giọng chưa ai viết bài hướng dẫn. Nếu bạn chưa rõ vòng hợp âm là gì, đọc trước bài vòng hợp âm Guitar: hiểu và bắt đầu luyện.

1. Bậc là gì

Một giọng trưởng có bảy nốt, và trên mỗi nốt dựng được một hợp âm bằng chính các nốt của giọng đó. Bảy hợp âm ấy được đánh số từ I đến vii, gọi là bậc.

Điều quan trọng nhất về bậc: bậc luôn gắn với một giọng được chọn trước. Nói "Am là bậc vi" thì chưa đủ nghĩa — phải nói "xét theo giọng Đô trưởng thì Am là bậc vi". Cùng hợp âm Am ấy, xét theo giọng Sol trưởng lại là bậc ii.

Xét theo giọng Đô trưởng, bảy bậc là:

Chữ hoa là hợp âm trưởng, chữ thường là hợp âm thứ. Đó là lý do vòng này viết I–V–vi–IV chứ không viết I–V–VI–IV: bậc thứ sáu là hợp âm thứ.

Vì sao nó là hợp âm thứ thì có một lý do đếm được. Dựng hợp âm bằng chính bảy nốt của giọng, thì từ nốt gốc lên nốt thứ hai của hợp âm bậc I cách bốn nửa cung, còn ở bậc vi chỉ cách ba nửa cung. Chênh đúng một nửa cung ấy là chỗ trưởng thành thứ — không phải quy ước, mà là hệ quả của việc chỉ được dùng nốt trong giọng.

2. Vòng I–V–vi–IV trong năm giọng

Lấy bậc I, V, vi và IV của từng giọng thì ra đúng những vòng bạn đã nghe quen:

Đọc theo cột: cột đầu luôn là hợp âm trưởng của giọng, cột thứ ba luôn là hợp âm thứ. Năm hàng là năm vòng khác nhau, nhưng cách đi thì chỉ có một.

Ba hàng cuối có một hợp âm phải chặn, in đậm trong bảng — và đó là lý do thực tế để người mới bắt đầu từ hai hàng đầu, chứ không phải vì hai giọng đó hay hơn:

• Hàng Rê vướng Bm — hợp âm Bm Guitar có bài riêng, kèm thế rút gọn chơi được ngay.
• Hàng La vướng F#m, và hàng Fa vướng B♭. Cả hai đều là hợp âm chặn, cùng một kỹ thuật tay.

Còn nếu bạn gặp bốn hợp âm của một hàng nhưng xếp theo thứ tự khác — ví dụ bắt đầu từ hợp âm thứ — thì vẫn là đúng bốn bậc ấy, chỉ đổi điểm xuất phát. Chuyện đó có bài riêng: vòng Am F C G.

3. Tự dựng vòng ở một giọng bất kỳ

Bảng trên chỉ có năm hàng, nhưng cách làm thì dùng được cho mọi giọng. Ba bước:

1. Chọn giọng. Thường là giọng hát cho vừa, không phải giọng nghe hay.
2. Dựng bảy bậc của giọng đó — bảy nốt của giọng, mỗi nốt một hợp âm, trưởng hay thứ theo đúng thứ tự I ii iii IV V vi vii°.
3. Lấy bậc 1, 5, 6 và 4. Bậc 6 luôn là hợp âm thứ, ba bậc kia luôn trưởng.

Bước hai là bước mất công nhất nếu làm trong đầu. Công cụ tìm hợp âm theo âm giai làm đúng việc đó: chọn giọng, nó liệt kê các hợp âm thuộc giọng ấy, và bạn chỉ việc nhặt bốn bậc cần dùng.

Làm vài lần thì bạn sẽ thuộc mà không cần công cụ nữa — và quan trọng hơn, bạn sẽ nghe ra vòng của một bài nhanh hơn hẳn, vì tai bắt đầu nghe theo bậc chứ không theo tên hợp âm.

4. Đường thứ hai: dùng capo

Đường trên đổi thế bấm. Đường này giữ nguyên thế bấm bạn đã thuộc và đổi độ cao bằng capo.

Quy tắc chỉ có một câu: capo ở ngăn n đẩy cả vòng lên n nửa cung. Giữ nguyên thế bấm của vòng giọng Đô — C, G, Am, F — thì vòng vang ra ở giọng nào là tuỳ ngăn:

Nghĩa là hàng Rê và hàng Fa trong bảng trên — hai hàng có hợp âm phải chặn — chơi được bằng thế bấm giọng Đô, chỉ cần một cái capo. Hàng Sol thì chơi được cả hai đường; bài về vòng G D Em C có nói rõ capo ngăn 7 khác gì với bấm thẳng.

Và đây là chỗ cần nói cho rõ, vì hai bài trước đã khuyên đừng dùng capo để né hợp âm F. Lời khuyên đó vẫn đúng, chỉ là nó trả lời một câu hỏi khác. Phân biệt hai mục tiêu:

• Mục tiêu là tập được hợp âm — capo không giúp gì. Né F bằng capo thì vẫn chưa bấm được F, và vòng mới lại vướng chỗ khác.
• Mục tiêu là hát cho vừa giọng — capo là công cụ đúng nghĩa, nhanh nhất và không có gì phải ngại.

Cái giá của capo thì nên biết trước: nó đổi độ cao của cả bài, tiếng đàn sáng hơn và mỏng hơn, và thế bấm vẫn vướng đúng chỗ vốn vướng — capo không làm hợp âm F dễ bấm hơn.

5. Chọn giọng nào

Hai câu hỏi, theo đúng thứ tự này:

1. Giọng nào hát vừa? Hát thử câu cao nhất của bài. Với rất nhiều người, giọng Đô là trầm và giọng Sol vừa hơn — đó cũng là lý do hai giọng này phổ biến đến vậy.
2. Giọng đó có hợp âm nào phải chặn không? Nếu có mà tay bạn chưa chặn được, thì hoặc dùng capo theo bảng trên, hoặc chọn giọng gần đó không vướng.

Đừng chọn giọng theo cảm nhận "giọng này nghe hay hơn". Cùng một vòng ở hai giọng thì cách đi y hệt nhau — thứ đổi chỉ là độ cao, và độ cao thì nên phục vụ giọng hát.

Câu hỏi thường gặp

Vòng 1 5 6 4 và I–V–vi–IV có phải một không?

Một. "1 5 6 4" là cách gọi bằng chữ số thường, còn I–V–vi–IV là cách viết đúng trong nhạc lý: số La Mã, chữ hoa cho hợp âm trưởng và chữ thường cho hợp âm thứ. Cách viết thứ hai nói thêm được một điều mà cách thứ nhất không nói: bậc 6 là hợp âm thứ.

Có cần học nhạc lý mới chuyển giọng được không?

Không. Dùng capo thì chỉ cần biết ngăn nào ra giọng nào, và bảng ở mục 4 đã có sẵn. Phần bậc giúp bạn hiểu vì sao mọi thứ chạy được, nhưng chơi thì không bắt buộc phải hiểu trước.

Capo và đổi thế bấm, nên chọn cách nào?

Chọn theo mục tiêu. Cần hát vừa giọng ngay hôm nay thì dùng capo. Muốn chơi được nhiều bài hơn về lâu dài thì học dựng bậc và đổi thế bấm, vì không phải lúc nào cũng có capo trong tay — và có những giọng đặt capo xong vẫn vướng.

Vì sao bậc vi là hợp âm thứ?

Vì hợp âm ở mỗi bậc chỉ được dựng bằng các nốt của chính giọng đó. Làm vậy thì từ nốt gốc lên nốt thứ hai của hợp âm bậc I cách bốn nửa cung, còn ở bậc vi chỉ cách ba nửa cung — và ba nửa cung chính là cái làm hợp âm thành hợp âm thứ.

Biết bậc thì nghe ra vòng của một bài nhanh hơn không?

Nhanh hơn nhiều, vì bạn chỉ còn phải nghe hình dạng của vòng thay vì dò từng hợp âm. Nghe quen rồi thì nhiều bài chỉ cần nghe bốn ô nhịp đầu là đoán được cả bài, rồi tìm giọng sau.