Hợp âm chặn Guitar: luyện từng bước

Hợp âm chặn không ra tiếng gần như luôn là chuyện góc ngón trỏ và điểm tì ngón cái, không phải chuyện tay bạn yếu. Bài này giải thích vì sao, đưa bài tập có mốc đo được, và cho bạn thấy một điều có thể bạn chưa để ý: bạn đã biết hình tay của hợp âm chặn từ lâu rồi.

1. Hợp âm chặn (barre chord) là gì, và vì sao nó đáng học

Ở hợp âm chặn, ngón trỏ nằm ngang đè nhiều dây cùng lúc, thay vai trò của lược đàn. Nhờ vậy cả thế tay không còn phụ thuộc dây buông nào, nên bạn dời được nguyên thế lên ngăn khác.

Đó chính là phần thưởng: một hình tay dùng được cho mười hai hợp âm. Học một lần, dùng suốt cần đàn. Hợp âm mở thì không làm được như vậy, vì dây buông không đi theo tay bạn.

2. Bạn đã biết hình tay rồi — hai ví dụ

Hai hợp âm chặn mà người mới gặp đầu tiên đều là hình của một hợp âm mở bạn đã thuộc, chỉ dời lên vài ngăn.

Hình E dời một ngăn thành F

Giữ nguyên hình ba ngón của E (022100), dời cả khối lên một ngăn, rồi lấy ngón trỏ chặn ngang thay cho lược đàn: ra đúng F chặn đủ (133211). Dời tiếp một ngăn nữa là F#, rồi G, cứ thế.

Hình Am dời hai ngăn thành Bm

Cùng quy luật: giữ nguyên hình Am (x02210), dời lên hai ngăn, ngón trỏ chặn thay lược đàn — ra Bm (x24432).

Hai hình đó sinh ra phần lớn hợp âm chặn bạn sẽ gặp. Danh sách đầy đủ sáu thế tay và cách dời từng thế nằm ở Bảng hợp âm Guitar đầy đủ: 36 thế bấm, kèm âm mẫu để nghe đối chiếu.

3. Ba thứ quyết định tiếng chặn có sạch hay không

Nếu tiếng chặn của bạn bị tịt hoặc rè, gần như chắc chắn một trong ba thứ dưới đây đang sai.

Góc ngón trỏ

Mặt phẳng của ngón trỏ có nhiều thịt mềm và có nếp gấp ở khớp. Nếu bạn đè bằng mặt phẳng, dây nào rơi đúng vào nếp gấp sẽ bị tịt — thường là dây 1 hoặc dây 2.

Cách sửa: xoay nhẹ ngón trỏ về cạnh ngoài, phía cạnh ngón cái. Cạnh đó cứng hơn và phẳng hơn, không có nếp gấp. Chỉ cần xoay một chút, không cần lật hẳn ngón.

Thế chặn F nhìn từ phía người chơi: ngón trỏ nằm ngang đè qua cả sáu dây, ba ngón còn lại bấm riêng từng dây.

Điểm tì ngón cái

Đây là thứ không nhìn thấy trong ảnh vì ngón cái nằm khuất sau cần, nhưng nó quyết định nhiều nhất.

Ngón cái phải tì vào mặt sau của cần, khoảng giữa bề cao — nói cho dễ hình dung: đặt sao cho ngón cái nằm đối diện ngón giữa qua bề dày cần đàn. Lúc đó lực bóp của bạn đi thẳng vào dây.

Lỗi hay gặp là vắt ngón cái lên mép trên của cần, kiểu cầm như cầm gậy. Tư thế đó tiện cho hợp âm mở nhưng làm mất hẳn lực đối kháng khi chặn: bạn không còn gì để bóp vào, nên phải dùng cơ bàn tay, và mỏi rất nhanh.

Vị trí so với phím

Ngón trỏ phải nằm sát ngay sau phím — tức sát thanh kim loại, về phía thùng đàn. Nằm ở khoảng giữa hai phím thì dây phải bị ép xuống xa hơn nhiều mới chạm phím, và kết quả là nhiều dây cùng rè.

4. Vì sao bóp mạnh hơn lại không ăn thua

Đây là chỗ nhiều người đi sai hướng lâu nhất: tiếng không ra thì bóp mạnh hơn, không ra nữa thì bóp mạnh nữa.

Lực để chặn không đến từ cơ bàn tay. Nó đến từ tư thế và từ trọng lượng cánh tay dồn về phía cần đàn. Cơ bàn tay chỉ đủ giữ hình, không đủ ép sáu dây xuống phím.

Và bóp mạnh còn làm hỏng thêm: khi bóp, cổ tay có xu hướng gập thêm vào, mà cổ tay gập thì góc ngón trỏ lệch đi — tức bạn vừa làm hỏng đúng cái thứ ở mục 3. Đó là lý do càng cố càng không được.

Phép thử: bấm thế chặn rồi thả lỏng dần cho tới khi có dây bắt đầu rè. Mức lực ngay trước lúc rè chính là lực bạn cần — thường nhẹ hơn nhiều so với bạn tưởng.

5. Chọn ngăn để tập — đừng bắt đầu ở ngăn 1

Gần như mọi người bắt đầu tập chặn bằng hợp âm F ở ngăn 1, và đó là chỗ khó nhất trên cả cần đàn:

• Dây căng nhất ở gần lược đàn, nên cần nhiều lực hơn.
• Khoảng cách giữa hai phím rộng nhất ở đầu cần, nên ngón trỏ phải vươn xa hơn.

Hãy bắt đầu ở ngăn 5 đến ngăn 7, nơi dây mềm hơn và khoảng phím hẹp hơn. Chặn sạch được ở đó rồi thì lùi dần về ngăn 4, 3, 2, 1. Kỹ thuật giống hệt nhau ở mọi ngăn — chỉ có độ nặng là khác.

Mẹo này thường đổi được kết quả ngay trong một buổi tập, và nó cũng là phép thử xem đàn bạn có bị cao dây không: chặn sạch ở ngăn 5 mà không chặn nổi ở ngăn 1 thì phần nhiều là chuyện cây đàn, xem Bấm Guitar bị rè: 8 nguyên nhân và cách sửa.

6. Bài tập bốn bước, mỗi bước có mốc nghe được

Đừng đo bằng cảm giác. Mỗi bước dưới đây có một tiêu chí bạn nghe được, nên tự biết khi nào đi tiếp.

1. Chỉ chặn, không thêm ngón nào. Đặt ngón trỏ ngang ngăn 5, gảy rời từng dây một. Mốc: 6/6 dây ra tiếng sạch. Chưa đạt thì chỉnh góc ngón và điểm tì ngón cái, đừng bóp mạnh hơn.
2. Thêm hình E vào. Giữ nguyên ngón trỏ, đặt ba ngón còn lại thành hình E. Vẫn gảy rời từng dây. Mốc: 6/6 dây ra tiếng. Dây nào tịt thì biết ngay là do ngón nào.
3. Giữ rồi nhả, tám lần. Bấm, giữ bốn phách, nhả hẳn tay ra khỏi cần, rồi bấm lại. Mốc: lần thứ tám vẫn sạch như lần đầu. Bước này luyện việc đặt tay vào đúng chỗ, thứ khó hơn việc giữ.
4. Đổi qua lại với một hợp âm mở. Mở máy đếm nhịp — liên kết này mở công cụ sẵn ở 60 BPM. Mỗi hợp âm giữ một ô nhịp 4 phách. Mốc: đổi đúng vào phách 1 của ô sau, mười lần liên tiếp không vấp.

Chưa đổi kịp thì tập một ô đánh — một ô để trống cho tay chuyển, rồi rút dần ô trống. Cách đo và các bài tập chuyển chi tiết hơn nằm ở Cách chuyển hợp âm Guitar nhanh và mượt.

Năm phút mỗi ngày, đều đặn, hơn hẳn bốn mươi phút một lần rồi nghỉ ba hôm.

7. Khi nào nên nghỉ

Mỏi khác đau. Mỏi cơ ở bàn tay và cẳng tay sau vài phút chặn là bình thường — đó là cơ chưa quen, và nó sẽ quen.

Nhưng đau thì phải dừng, nhất là:

• Đau nhói ở cổ tay, hoặc cảm giác buốt chạy dọc cẳng tay.
• Tê hoặc châm chích ở đầu ngón.
• Đau còn kéo dài sang hôm sau.

Những dấu hiệu đó thường đến từ cổ tay gập quá nhiều hoặc tập quá lâu một lần, và chúng không "tập nhiều rồi sẽ hết". Nghỉ, xem lại tư thế, và chia nhỏ buổi tập. Nếu đau không giảm sau vài ngày nghỉ, hãy đi khám — tay là thứ bạn cần dùng cả đời, không chỉ để chơi đàn.

8. Nên tập hợp âm chặn nào trước

Hai ứng viên là F và Bm, và chúng không khó như nhau:

• Bm chỉ cần chặn năm dây, và nó có thế rút gọn giữ được bass đúng nên bạn luôn có đường lùi. Xem Hợp âm Bm Guitar: thế bấm và lỗi thường gặp.
• F phải chặn đủ sáu dây ở ngăn 1, chỗ nặng nhất. Nhưng F xuất hiện nhiều hơn trong nhạc Việt. Xem Hợp âm F Guitar: thế bấm dễ và cách luyện.

Lời khuyên gọn: tập kỹ thuật chặn ở ngăn 5 trước, song song dùng thế rút gọn của F và Bm để vẫn chơi được bài. Khi ngón trỏ đã sạch ở ngăn 5, lùi dần về đầu cần thì cả hai hợp âm đến cùng lúc.

Câu hỏi thường gặp

Tập bao lâu thì chặn được?

Thứ quyết định không phải số giờ mà là tư thế. Nhiều người tập ba tháng không chặn được vì sai góc ngón trỏ hoặc vắt ngón cái lên cần, rồi sửa hai chỗ đó thì vài buổi là ra tiếng. Nếu tập mãi không tiến, hãy xem lại mục 3 trước khi tập thêm.

Tay tôi nhỏ thì có chặn được không?

Được. Chặn không đòi ngón dài — ngón trỏ chỉ cần với ngang sáu dây, mà bề ngang cần đàn thì ai cũng với được. Thứ tay nhỏ gặp khó là các ngón 2, 3, 4 phải vươn tới ngăn xa hơn; cách gỡ là hạ khuỷu tay và đưa cổ tay thẳng hơn, chứ không phải tập cho ngón dài ra.

Có nên dùng capo để tránh hợp âm chặn không?

Dùng được, và không có gì sai. Capo đổi giọng bài hát nên nhiều hợp âm chặn trở thành hợp âm mở. Nhưng nó không thay được kỹ thuật chặn về lâu dài: đổi giọng cũng là đổi quãng giọng hát, và nhiều bài vẫn rơi vào thế phải chặn. Coi capo là công cụ, không phải cách né.

Đàn nào dễ chặn hơn?

Đàn dây nylon (classic) nhẹ tay hơn đàn dây sắt (acoustic) đáng kể, và đàn được chỉnh dây thấp dễ hơn đàn cao dây. Nếu bạn đang tập trên một cây acoustic cao dây thì phần lớn khó khăn đến từ cây đàn chứ không từ tay — xem 8 nguyên nhân bấm hợp âm bị rè.

Chặn được rồi nhưng đổi hợp âm vẫn chậm, làm sao?

Đó là hai kỹ năng khác nhau. Chặn là giữ được hình; đổi là đặt được cả bàn tay vào đúng chỗ kịp nhịp. Bước 3 và 4 của bài tập ở mục 6 luyện đúng phần đó, và bài về chuyển hợp âm có cách đo bằng số lần đổi trong một phút. Nếu bạn muốn nhớ các hình tay cho đỡ phải nghĩ, xem thêm Cách nhớ hợp âm Guitar qua nhóm thế bấm.